13 июл 2026
AYNURA SABYRBAEVA
184
138
0
Ulashish
Yuklab olish
Annotatsiya:
Postsovet hududida ijtimoiy munosabatlarning jadal raqamlashtirilishi va axborot muhitining globallashuvi transmilliy jinoyatchilikning sifat jihatidan transformatsiyasiga olib keldi. Raqamli izlarning oʻzgaruvchanligi va oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda, xalqaro huquqiy yordam koʻrsatishning anʼanaviy konvensiyaviy mexanizmlari (xususan, 1993-yilgi Minsk va 2002-yilgi Kishinyov konvensiyalari) oʻzining prosessual samaradorligini yoʻqotdi. Baʼzi hollarda soʻrovlarni bajarish muddati 21 oygacha choʻzilishi kiberjinoyatlarni tezkor tergov qilish hamda aybdorlarni javobgarlikka tortish imkoniyatini amalda yoʻqqa chiqaradi. Shu munosabat bilan, ushbu maqola Rossiya Federatsiyasi, Belarus Respublikasi, Qozogʻiston Respublikasi, Qirgʻiz Respublikasi, Armaniston Respublikasi va Gruziyaga alohida eʼtibor qaratgan holda kibermakonda sodir etilgan jinoyatlar boʻyicha dastlabki tergov bosqichini qiyosiy-huquqiy tahlil qilishni maqsad qilgan.
Tadqiqot oʻrganilgan mamlakatlarning milliy huquqiy tizimlariga joriy etilgan eng samarali prosessual vositalarni aniqlaydi va tizimlashtiradi. Qozogʻiston Respublikasining tergov shaffofligini taʼminlaydigan va dalillarni qalbakilashtirish xavfini kamaytiradigan elektron jinoiy sudlov formatiga toʻliq oʻtish tajribasiga alohida eʼtibor qaratilgan. Tadqiqotda Rossiya Federatsiyasi Jinoyat-prosessual kodeksining moddiy qurilmalarni majburiy musodara qilmasdan raqamli axborotni olib qoʻyish va nusxalash tartibini tartibga soluvchi ilgʻor normalari (RF JPK 164.1-moddasi) tahlil qilinadi. Belarus Respublikasining "pul xachirlari" (droplar) — jinoiy daromadlarni legallashtirish uchun oʻz moliyaviy rekvizitlarini taqdim etuvchi shaxslarga nisbatan qatʼiy jinoiy javobgarlik belgilash, shuningdek, avtomatlashtirilgan banklararo nazorat tizimlarining faoliyati kabi ilgʻor tajribasi oʻrganiladi. Gruziya va Qirgʻiziston qonunchiligida kiber-muhitda maxsus tergov harakatlarini, jumladan, internet-trafikni monitoring qilish, bank hisobvaraqlarini real vaqt rejimida kuzatish va uzoq davom etadigan diplomatik tartib-taomillarni chetlab oʻtib, xorijiy yurisdiksiyalardan kompyuter maʼlumotlarini bevosita soʻrab olishni qonuniylashtirish tahlili katta ilmiy qiziqish uygʻotadi. Oʻtkazilgan tahlillar asosida muallif MDH mamlakatlarida dastlabki tergovni konsepsual modernizatsiya qilish zarur degan xulosaga keladi. Maqolada kiberjinoyatchilikka qarshi samarali kurashish milliy qonunchilikni garmonizatsiya qilishni, elektron jinoiy ish freymvorkini joriy etishni, kiber-qidiruv operatsiyalarini toʻlaqonli tergov harakatlari sifatida prosessual qonuniylashtirishni hamda raqamli dalillarni xavfsiz va tezkor almashish uchun yagona mintaqaviy idoralararo platforma yaratishni talab qilishi asoslab beriladi. Koʻrib chiqilgan xorijiy tajribani joriy etish huquqni muhofaza qiluvchi organlar hamkorligining mustahkam arxitekturasini barpo etishga va raqamli dunyoda davlatlarning suveren manfaatlarini himoya qilishni taʼminlashga yordam beradi.
Kalit soʻzlar: kiberjinoyatchilik, dastlabki tergov, raqamli dalillar, maxsus tergov harakatlari, xalqaro hamkorlik, qiyosiy-huquqiy tahlil, huquqiy yordam, elektron jinoiy ish, transmilliy jinoyatchilik, qonunchilikni garmonizatsiya qilish.